“Mózg. Granica życia i śmierci”, czyli o poszukiwaniu świadomości

Tytuł:  “Mózg. Granica życia i śmierci”
Autor: Adrian Owen
Wydawnictwo: Feeria Science

Ocena: 5/5

Ogólnie o książce:

  • Naukowiec (neurobiolog) opisuje swoje pionierskie badania nad stanem wegetatywnym i szarą strefą świadomości.
  • Dobrze skonstruowana, dynamiczna opowieść, którą czyta się bardzo szybko.
  • Wzrusza i pozostaje w pamięci.

Czego się dowiemy:

  • Jak wyglądały początki badań nad świadomością osób z krytycznym uszkodzeniem mózgu.
  • Jak osobiste doświadczenia autora, przeplatały się z pracą badawczą.
  • Jakie znaczenie miało pojawienie się rezonansu magnetycznego (fMRI).
  • I jak badano mózg wcześniej.
  • Dlaczego tak trudno zdefiniować czym jest świadomość.
  • Że jednym z niezwykłych przypadków wybudzenia, jest historia polskiego pacjenta.
  • Dlaczego rozumienie języka jest uznawane za klucz do świadomości.
  • Jak reakcja mózgu na film wskazuje, że pacjent jest świadomy (i dlaczego akurat Hitchcock).

Czego się nie dowiemy:

  • Czym jest świadomość – to pytanie dla nauki pozostaje nadal otwarte.
  • Jak zbudować maszynę, która bezbłędnie rozumie mowę ludzką – autor przy okazji swoich badań nad świadomością wyjaśni nam dlaczego to jest tak trudne.

Pacjenci zamknięci w szarej strefie świadomości nie są w stanie przekazać żadnego sygnału. Jedyną drogą komunikacji z nimi jest analiza reakcji mózgu. Takie właśnie analizy od wielu lat wykonuje i od wielu lat udoskonala neurobiolog Adrian Owen. W książce “Mózg. Granica życia i śmierci” opowiada historię swoich poszukiwań sposobów komunikacji z tymi, których głosu nie jesteśmy w stanie usłyszeć.

Gdzie zaczyna się świadomość

Graniczne badania stawiają naukowców przed granicznymi pytaniami. Poznając kolejne etapy pionierskich analiz prowadzonych przez Adriana Owena cały czas stajemy na granicy. Nie tylko na tytułowej granicy życia i śmierci, ale przede wszystkim na granicy świadomości. Poszukiwanie odpowiedzi na pytanie “gdzie zaczyna się świadomość” jest jednym z przewodnich tematów książki “Mózg. Granica życia i śmierci”

Co to znaczy widzieć i słyszeć

Pierwsze próby badania świadomości u chorych w stanie określonym jako wegetatywny, polegały na weryfikowaniu czy ich mózgi rejestrują bodźce. Wykorzystując dostępne wtedy metody skanowania mózgu (PET), Adrian Owen zaczął od bodźców wzrokowych i odniósł spektakularny sukces. Skanowanie mózgu pokazało, że nie wykazująca zewnętrznych oznak świadomości pacjentka, na poziomie neurologicznym reaguje na pokazywane obrazy (zdjęcia twarzy członków rodziny i znajomych). Reaguje w taki sam sposób jak ma to miejsce u ludzi zdrowych. Czy jednak oznacza to też, że pacjentka nie tylko widzi (jej aparat wzrokowy rejestruje i przekazuje bodźce wzrokowe do mózgu), ale też rozumie co widzi (mózg interpretuje przekazany obraz jako zdjęcie kogoś z rodziny, rozpoznaje go i przeżywa związane z tym świadome reakcje i emocje)?

Podobne pytania stawia odbiór bodźca słuchowego. W tym przypadku były to starannie dobrane fragmenty mowy. I również w tym przypadku udało się badaczom zobaczyć w mózgu pacjentki reakcję na mowę. Jak jednak udowodnić, że słyszenie mowy (rejestracja bodźca dźwiękowego) skutkuje jej rozumieniem? Z tym pytaniem Adrian Owen i jego zespół mierzyli się w kolejnych etapach swoich badań. Jak kluczowe udało im się potem poczynić obserwacje opowie już Wam sam autor.

Jak tenis i Hitchcock pomagają szukać świadomości

Opowie wam też wiele innych fascynujących historii. Dowiecie się między innymi, dlaczego w kolejnych etapach badań zdecydował się pokazywać chorym film. I dlaczego nie mógłby być to prosty film akcji, ale za to doskonale sprawdził się “Pif-paf, nie żyjesz” Alfred Hitchcocka.

Szczegółowo wyjaśni także w jakim celu zaczął prosić chorych o wyobrażanie sobie gry w tenisa. I zdradzi też, jak bardzo pomogło mu to przeprowadzać pierwsze “rozmowy” z chorymi. Fascynujące rozmowy, w których odpowiedzi na pytania uzyskiwał poprzez bezpośrednią obserwację reakcji mózgu.

Uczy i wzrusza

Książka opowiada o niezwykle interesujących, ale bardzo trudnych psychologicznie i technicznie, badaniach nad szarą strefą świadomości. Opowiada również prywatną historię naukowca, który za tymi badaniami stoi. Historię też naznaczoną przez bolesne doświadczenia graniczne.

Autor poprzez te opowieści (zawodowe i prywatne) nie tylko uczy i uświadamia, ale też niezwykle wzrusza. Na długo pozostają w pamięci fragmenty, w których opisuje przebieg badania, w trakcie którego, udaje się z mózgu pacjenta wyczytać odpowiedź na pytanie czy czuje ból …

Sięgnij więc po książkę Adriana Owena, jeśli szukasz lektury popularnonaukowej z mocno emocjonalnym przekazem. Jeśli szukasz książki, która skłania do refleksji nad definicją ludzkiej świadomości. Książki, która przybliża ogrom zmagań, przed jakimi stają badacze, rodziny a przede wszystkim pacjenci dotknięci tragicznym “zamknięciem w szarej strefie”.